લગભગ દરેક જણ એને ભગવાન રામની અગિયારસ સમજે છે. એ નથી. રામા એ લક્ષ્મીનું જ એક નામ છે, અને દિવસ એમના નામે છે. એટલું ખબર પડ્યા પછી આ દિવસની જગ્યા યોગાનુયોગ લાગતી બંધ થાય છે: આ દિવાળી પહેલાંની છેલ્લી અગિયારસ છે, ચાર દિવસ પહેલાં, અને દિવાળી લક્ષ્મીની છે. પખવાડિયું લક્ષ્મી તરફ ચાલે છે અને આ એનો દરવાજો છે.
ઉપવાસના દિવસ માટે આ કથા અસામાન્ય રીતે સીધી છે. શોભન નામનો રાજકુમાર સાસરે રહેતો હતો, જ્યાંના રાજા અગિયારસ એટલી કડકાઈથી પાળતા કે એ દિવસે નગરમાં કોઈ જમતું નહીં, પશુ-પંખી પણ નહીં. શોભને પણ પાળી, પણ મન વગર, અને એનામાં એની તાકાત નહોતી. બીજા સૂર્યોદય પહેલાં એ ભૂખથી મરી ગયો.
એણે દિવસ પાળ્યો હતો એટલે એને પહાડોમાં પોતાનું નગર મળ્યું, સોનું અને રત્નો અને બધું જ. પણ એ ઝબકતું હતું. આવતું ને જતું, કારણ કે એની પાછળનું વ્રત લગન વગર થયું હતું. વાત એની પત્ની ચંદ્રભાગા સુધી પહોંચી, અને એણે પોતાના જીવનની દરેક અગિયારસનું પુણ્ય એને આપી દીધું. ત્યારે જ નગર ટક્યું. કથા વ્રતના પક્ષે છે, અને છતાં એ સાફ કહે છે કે વ્રત એકલું પૂરતું નહોતું.
5 નવેમ્બર 2026ના રોજ અમદાવાદમાં સૂર્ય 06:47 વાગ્યે ઊગે છે અને અગિયારસ 10:36 સુધી રહે છે. પછી દિવસ બારસનો થાય છે. એટલે 5મીની સવાર અગિયારસ છે, જે રીતે અગિયારસ સૂર્યોદયથી પળાય છે તે રીતે. એ જ 5મીની સાંજ વાઘ બારસ છે, જે સંધ્યાને આવરી લેતી તિથિથી નક્કી થાય છે. બે તહેવાર, એક તારીખ, અને એકેય ભૂલ નથી. કેલેન્ડરમાં એ ભૂલ જેવું દેખાય છે, ખરેખર બંનેની ગણતરીની રીત જ જુદી છે.
આ ગાળાની છેલ્લી અગિયારસ છે, અને એના પછીનું બધું દિવાળી છે. 5મીની સાંજે વાઘ બારસથી દિવસો ખૂલે છે, 6ઠ્ઠીએ ધનતેરસ, 7મીએ કાળી ચૌદશ, 8મીએ દિવાળી, અને 9મીએ બેસતું વર્ષ તથા ગોવર્ધન પૂજા. પારણાં ધનતેરસની સવારે આવે છે, અને એ સમયનો સરસ મેળ છે: જૂના વર્ષનું છેલ્લું વ્રત ખરીદીના પહેલા સવારે છોડાય છે.
રામા એકાદશી 2026 ગુરુવાર, 5 નવેમ્બરના રોજ છે. એ અંગ્રેજી કેલેન્ડરથી નહીં પણ તિથિથી નક્કી થાય છે: એ હંમેશાં દિવાળીના ચાર દિવસ પહેલાં આવતી વદ પક્ષની અગિયારસ હોય છે, એટલે દર વર્ષે તારીખ બદલાય છે.
ના, અને આ દિવસ વિશેની આ સૌથી સામાન્ય ભૂલ છે. રામા એ લક્ષ્મીનાં નામોમાંનું એક છે. એટલે જ આ અગિયારસ દિવાળીના ચાર દિવસ પહેલાં આવે છે, જે એમનો તહેવાર છે. વ્રત તો વિષ્ણુ માટે જ છે, જેમ દરેક અગિયારસ હોય છે; નામ ફક્ત એટલું કહે છે કે દિવસ એમની કઈ બાજુ જુએ છે.
કારણ કે બંનેની ગણતરી જુદી છે અને 5 નવેમ્બર બંનેને પૂરી કરે છે. અમદાવાદમાં સૂર્ય 06:47 વાગ્યે ઊગે છે અને અગિયારસ 10:36 સુધી રહે છે, એટલે સૂર્યોદય વખતે અગિયારસ હાજર છે, જે અગિયારસ માટે જરૂરી છે. 10:36 પછી દિવસ બારસનો થાય છે, એટલે બારસ સાંજને આવરી લે છે, જે વાઘ બારસ માટે જરૂરી છે. બેમાંથી એકેય કેલેન્ડરની ભૂલ નથી.
શુક્રવાર, 6 નવેમ્બરે, જે ધનતેરસ પણ છે. પારણાં બારસે, સૂર્યોદય પછી અને બારસ તિથિ પૂરી થાય તે પહેલાં થાય છે, અને અમદાવાદમાં એ ગાળો ટૂંકો છે, લગભગ સૂર્યોદયથી સવારના મધ્ય સુધી. મોડું ન કરો. ચોક્કસ સમય માટે તમારા શહેરનું 6 નવેમ્બરનું પંચાંગ જુઓ.
શોભન નામના રાજકુમારે સાસરે આ અગિયારસ મન વગર પાળી, અને બીજા સૂર્યોદય પહેલાં વ્રતથી મરી ગયો. દિવસ પાળ્યો હતો એટલે એને પહાડોમાં સોનાનું નગર તો મળ્યું, પણ એ ઝબક્યા કરતું, કારણ કે એની પાછળના વ્રતમાં લગન નહોતી. એની પત્ની ચંદ્રભાગાએ પોતાના જીવનની દરેક અગિયારસનું પુણ્ય એને આપ્યું, ત્યારે જ નગર ટક્યું.
હા, અને મોટા ભાગનાં કુટુંબો એમ જ કરે છે. નિર્જળા સૌથી કડક રૂપ છે, ફરજિયાત નહીં. દરેક રૂપમાં સામાન્ય એટલું કે અનાજ નહીં અને કઠોળ નહીં. માંદા, વૃદ્ધ, સગર્ભા કે બાળક હો તો બરાબર જમો: આ જ દિવસની કથા એવા માણસની છે જેણે શરીરની હદ વટાવી, અને એ જીત તરીકે કહેવાઈ નથી.
દિવાળી, અને ઝડપથી. 5મીની સાંજથી જ વાઘ બારસ દિવસો ખોલે છે, 6ઠ્ઠીએ ધનતેરસ, 7મીએ કાળી ચૌદશ, 8મીએ દિવાળી, અને 9મીએ બેસતું વર્ષ તથા ગોવર્ધન પૂજા. આ બધા પહેલાંની છેલ્લી અગિયારસ આ છે.